برای شناخت آذرجشن باید به روزگاری بازگشت که زندگی انسان بیش از امروز به چرخه طبیعت وابسته بود. فرا رسیدن فصل سرما، کوتاهشدن روزها و طولانیشدن شبها، نهتنها تغییر فصل، بلکه دگرگونی در شیوه زندگی مردم را به همراه داشت. در چنین شرایطی، آتش سرچشمه گرما و روشنایی و از مهمترین عوامل بقای انسان بود. اهمیت این عنصر در زندگی روزمره سبب شد که در فرهنگ ایرانی، آتش علاوه بر کارکرد مادی، معنایی آیینی و اخلاقی پیدا کند.
این نگاه بهویژه در سنت زرتشتی آشکار است. در این سنت، آتش از جایگاهی ویژه برخوردار است و نمادی از پاکی، حقیقت و روشنایی اهورایی به شمار میرود. برخلاف تصور رایجی که گاهی از آیینهای ایران باستان ارائه میشود، زرتشتیان آتش را نمیپرستند، بلکه آن را ارج مینهند و در برابر آن به نیایش اهورامزدا میپردازند. آتش در این جهانبینی، یادآور ضرورت دوری از آلودگی، پایبندی به راستی و انتخاب آگاهانه نیکی در برابر بدی است.
چنین جایگاهی سبب شد که بزرگداشت آتش به بخشی از تقویم آیینی ایرانیان تبدیل شود. در گاهشماری باستانی، هر روز ماه نامی ویژه داشت و هنگامی که نام روز و ماه یکسان میشد، جشنی به همین مناسبت برگزار میکردند. نهمین روز ماه آذر نام داشت و همنامی آن با ماه آذر، مبنای برگزاری جشن آذرگان بود. ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» از این جشن با عنوان آذرجشن یاد کرده و آن را با بزرگداشت آتش و آیینهای مربوط به آن پیوند داده است.
از آنجا که ساختار گاهشماری زرتشتی با تقویم رسمی خورشیدی امروز تفاوتهایی دارد، تاریخ برگزاری این جشن در منابع و تقویمهای مختلف یکسان نیست. در تقویم سنتی، نهم آذر روز جشن آذرگان شناخته میشود، درحالیکه در برخی تطبیقهای امروزی، سوم آذر نیز برای برگزاری آن در نظر گرفته شده است. با وجود این تفاوت تقویمی، مضمون اصلی جشن، یعنی پاسداشت آتش و روشنایی، ثابت مانده است.
برگزاری آذرجشن با مجموعهای از رفتارهای آیینی همراه بود. در روایتهای تاریخی و سنتی، از افروختن آتش در خانهها و بر بامها، رفتن به آتشکدهها، خواندن نیایش و گردهمایی خانوادهها سخن گفته شده است. در برخی روایتها آمده که مردم چوبهای خوشبو بر آتش مینهادند و با آغاز فصل سرما، اخگری از آتشگاه به خانه میبردند تا شعله آن را روشن نگه دارند. هرچند نمیتوان همه این جزئیات را به تمامی دورهها و مناطق ایران تعمیم داد، چنین توصیفهایی نشان میدهد که آتش چگونه میتوانست میان زندگی خانوادگی، باورهای دینی و مناسبات اجتماعی پیوند برقرار کند.
iranboom.ir+1
اهمیت این آیین را میتوان در کنار دیگر جشنهای ایرانی مرتبط با آتش، بهویژه جشن سده، بهتر درک کرد. هرچند آذرگان و سده از نظر زمان برگزاری و پیشینه تاریخی یکسان نیستند، هر دو از جایگاه آتش در فرهنگ ایرانی حکایت دارند. در جشن سده، افروختن آتش بزرگ و گردهمایی جمعی از ویژگیهای برجسته است، درحالیکه آذرجشن مستقیماً با جایگاه ایزد آذر و همنامی روز و ماه پیوند دارد. دانشنامه ایرانیکا نیز در بررسی جشن سده به گزارش ابوریحان بیرونی درباره آذرجشن اشاره کرده است.
Encyclopaedia Iranica
با گذشت زمان و دگرگونیهای دینی، اجتماعی و فرهنگی ایران، بسیاری از جشنهای باستانی شکل پیشین خود را از دست دادند یا دامنه برگزاری آنها محدود شد. برخی، مانند نوروز و شب یلدا، توانستند جایگاه گستردهای در زندگی ایرانیان حفظ کنند، اما جشنهایی مانند آذرگان بیشتر در میان زرتشتیان تداوم یافتند. امروزه نیز برگزاری این آیین در برخی اجتماعات زرتشتی، بهویژه در یزد و کرمان، نشان میدهد که بخشی از میراث فرهنگی ایران از راه انتقال سنتها میان نسلها همچنان زنده مانده است.
بااینحال، اهمیت آذرجشن تنها در قدمت تاریخی یا استمرار برگزاری آن خلاصه نمیشود. این جشن بخشی از شیوهای است که ایرانیان باستان از طریق آن جهان پیرامون خود را معنا میکردند. در این شیوه تفکر، طبیعت از زندگی اجتماعی و باورهای اخلاقی جدا نبود. آب، خاک، گیاهان و آتش هر یک جایگاهی در نظم زندگی داشتند و پاسداشت آنها با ارزشهایی چون پاکی، آبادانی و مسئولیتپذیری پیوند مییافت.
از همین منظر میتوان آذرجشن را فراتر از یک مراسم تاریخی نگریست. آتشی که در این جشن افروخته میشد، افزون بر روشنکردن محیط، حامل معنایی نمادین بود؛ یادآوری اینکه زندگی انسان بدون روشنایی، گرما و پیوند با طبیعت دوام نمیآورد. این معنا در جهان امروز نیز قابل تأمل است؛ جهانی که با وجود پیشرفت فناوری، همچنان با بحرانهای محیطزیستی، کاهش منابع طبیعی و ضرورت بازاندیشی در رابطه انسان و طبیعت روبهروست.
البته نباید مفاهیم امروزی را بیواسطه به آیینهای باستانی نسبت داد. آذرجشن در بستر باورهای دینی و اجتماعی زمان خود شکل گرفته است، اما بازخوانی آن میتواند فرصتی برای فهم نگرش نیاکان ما به طبیعت و عناصر زندگیبخش باشد.
شاید راز ماندگاری چنین جشنهایی نیز در همین ظرفیت نهفته باشد؛ اینکه یک آیین بتواند از محدوده زمان تاریخی خود فراتر رود و برای نسلهای بعد معنایی تازه پیدا کند. آذرجشن یادگاری از روزگاری است که انسان ایرانی در برابر تاریکی و سرما، آتش میافروخت و روشنایی را گرامی میداشت. شعله آن آتشها شاید قرنها پیش خاموش شده باشد، اما اندیشهای که در پس این جشن قرار داشت، هنوز در حافظه فرهنگی ایران حضور دارد: روشنایی تنها چیزی نیست که جهان را قابل دیدن میکند؛ گاه همان چیزی است که به زندگی معنا میبخشد.